شاید امروز که به راحتی قفسههای کتابخانههایمان پر از منابع شیعی است، درک نکنیم که در سده چهارم هجری، شیعه بودن چه اتمسفر غبارآلود و هولناکی داشته است.
دوران غیبت کبری تازه آغاز شده بود. امام حاضر در دسترس نبود؛ نواب خاص درگذشته بودند و جامعه شیعه دچار بحرانی به نام «حیرت» شده بود.
فرقههای انحرافی، غلات، اسماعیلیه و معتزله از هر سو شبهه میباریدند و میراث پراکنده اصحاب ائمه در معرض نابودی فیزیکی و فکری بود.
در این میان، مردی قد علم کرد که باید او را معمار شبکه فرهنگی تشیع در عصر غیبت نامید: ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه قمی (شیخ صدوق).
اما او چگونه این پروژه عظیم را پیش برد؟
۱. پایان تشتت؛ ساخت بزرگراه فقهی
تا پیش از صدوق، احادیث شیعه در قالب دفترچههای پراکندهای به نام «اصول اربعمائه» دست به دست میشد؛ آثاری آسیبپذیر که هر لحظه بیم نابودیشان میرفت.
صدوق با نگارش ابرکتاب «من لا یحضره الفقیه» (یکی از کتب اربعه شیعه)، این پراکندگی را پایان داد و مرجعی عملی، منسجم و بینقص برای زیست روزمره شیعیان پدید آورد.
۲. جهادِ سفر؛ مرزهایی که درنوردیده شد
صدوق یک عالم پشتمیزنشین و عافیتطلب نبود. او برای جمعآوری احادیث و نجات مرزهای فکری تشیع، دست به سفرهایی طولانی و طاقتفرسا زد.
از قم به ری، از همدان به خراسان بزرگ، و از ماوراءالنهر (بخارا و سمرقند) تا بغداد و حجاز.
او با این سفرهای جهادی، کانونهای پراکنده شیعه را به هم وصل کرد و یک شبکه ارتباطی قوی ساخت.
۳. اتاق جنگ عقیدتی در برابر «بحران غیبت»
بزرگترین خطر آن دوران، ناامیدی مردم از اصل وجود امام زمان (عج) به دلیل طولانی شدن غیبت بود.
صدوق به امر و هدایت خود حضرت، کتاب شاهکار «کمالالدین و تمامالنعمة» را نوشت.
او با روشی کاملاً تحلیلی و تاریخی، غیبت پیامبران سلف (نوح، صالح، موسی و عیسی) را پیش چشم مخاطب گذاشت تا ثابت کند غیبت، سنّت جاری الهی است، نه پدیدهای نوظهور.
این اثر، جامعه شیعه را از فروپاشی روانی و اعتقادی نجات داد.
۴. مرزبانی در برابر تهمتها و غلوها
در دوران آلبویه بازار مناظرات داغ بود. مخالفان، شیعه را به شرک و تجسیم متهم میکردند.
صدوق با نگارش «التوحید» عقلانیترین چهره از خداشناسی اهلبیت را ارائه داد و با کتاب «الاعتقادات» مرزهای شیعه ناب را از جریانهای تندرو و غالی (غلوکنندگان) جدا کرد.
۵. رسانه «امالی»؛ منبرهای زنده و مکتوب
او مبتکر رسانهای به نام «امالی» بود. در روزهای سهشنبه و جمعه، جلسات بزرگی تشکیل میداد، احادیث ناب اخلاقی و عقیدتی را املا میکرد و نویسندگان مینوشتند. این جلسات، تزریق مستقیم معارف زنده به رگهای جامعه بود.
نسخه شیخ صدوق برای دوران بحران، «بازگشت به متن حدیث معصوم»، «تولید محتوای متقن در برابر شبهه» و «ارتباط چهره به چهره با بدنه جامعه» بود.
امروز هم در عصر هجوم شبهات رسانهای، جهاد فرهنگی ما نیازمند همان الگوی صدوق است؛ فعال، پویا، مستند و بیباک در میانه میدان.
